Mit modelu skandynawskiego

Paryska Le Mond napisała ostatnio: „Amerykański model socjalny jest wadliwy, ale francuski również”. Według Le Mond Europa powinna przyjąć model skandynawski, który stanowi ponoć kombinację ekonomicznej wydajności anglosaskiej struktury socjalnej z korzyściami państwa opiekuńczego kontynentalnych krajów europejskich.

Na dzień przed rozpoczęciem szczytu Unii Europejskiej w Hampton Court (27 października) można było nawet przeczytać, że „Wielka Brytania może być zmuszona do przedyskutowania zalet modeli skandynawskich, które opierają się na większym bezpieczeństwie socjalnym”.

Ta pochwała dla modelu nordyckiego wywodzi się z nowego zespołu doradców Bruegel, mającego swoją siedzibę w Brukseli, „którego celem jest przyczynić się do jakości formułowania zasad polityki ekonomicznej w Europie”. Zespół ten to inicjatywa rządów francuskiego i niemieckiego, która opłacana jest sowicie przez rządy UE oraz korporacje. W październiku Bruegel opublikował pracę, zatytułowaną „Globalizacja a reforma europejskich modeli socjalnych”, propagującą model nordycki.

Model ten zaleca również artykuł, pochodzący z wydziału ekonomicznego Uniwersytetu w Ghent. Artykuł ten, Polityka fiskalna, zatrudnienie i wzrost: dlaczego strefa euro pozostaje w tyle, również był subsydiowany przez rząd. W doborze danych, porównujących osiągnięcia ekonomii krajów UE, autorzy arbitralnie pominęli w swoich badaniach Irlandię, Hiszpanię oraz Portugalię (czyli trzy z czterech najlepiej działających gospodarek UE), natomiast wzięli pod uwagę Norwegię, producenta ropy naftowej i kraj, który nie jest członkiem Unii (mającego PKB sięgającego ponad 20%, opierającego się na dochodzie z ropy).

Aż trudno sobie wyobrazić, żeby profesorowie jednej z największych uczelni w Belgii nie byli świadomi tego, jak ta dowolna selekcja musi wypaczyć wyniki. Dlatego też tekst ten należy odczytywać nie jako pracę naukową, ale ideologiczny pamflet.

Niemniej jednak, wbrew Bruegel, zniekształconym pracom akademickim, a także pochwałom ze strony mediów europejskich, wydajność największych gospodarek skandynawskich to mit. Szwedzkie i fińskie państwa opiekuńcze przechodzą od dawna okres schyłkowy. We wczesnych latach 90-tych gospodarki tych państw były praktycznie bankrutami. Pomiędzy 1990 a 1995 rokiem bezrobocie wzrosło pięciokrotnie. Kraje skandynawskie nie mogły dojść do siebie.

W 1970 roku poziom dobrobytu Szwecji był o jedną czwartą wyższy, niż Belgii. Do 2003 roku Szwecja spadła na 14 z 5 miejsca w rankingu wskaźników dobrobytu, dwa miejsca za Belgią.

Według danych OECD, Dania w 1970 roku zajmowała 3 miejsce wśród najlepiej prosperujących gospodarek na świecie, zaraz za Szwajcarią i Stanami Zjednoczonymi. W 2003 roku Dania była już 7.

Finlandii również wiodło się źle. Od 1989 do 2003 roku, w czasie kiedy Irlandia wspięła się z miejsca 21 na 4, Finlandia spadła z 9 na 15 pozycję.

Łącznie z Włochami, te trzy skandynawskie państwa to najgorzej prosperujące gospodarki w całej Unii Europejskiej. Zamiast brać je jako przykład, politycy europejscy powinni unikać receptur skandynawskich.

MIEJSCA PRACY

W czasie gdy słaba gospodarka, taka jak belgijska, była w stanie w latach 1981 do 2003 wygenerować 8% nowych miejsc pracy, Szwecja i Finlandia nie były zdolne stworzyć żadnych nowych miejsc pracy przez ponad dwa dziesięciolecia.

Dania poradziła sobie nieco lepiej, ponieważ „zaktywizowała” swój rynek pracy, czyniąc go bardziej „elastycznym”. Pracodawcom łatwiej było zwalniać ludzi. Dla pracowników przemysłu budowlanego termin wypowiedzenia zredukowano do pięciu dni. Zasiłki dla bezrobotnych zostały ograniczone w czasie, natomiast długotrwale bezrobotni i młodzi ludzie mogli stracić zasiłki, gdyby odmówili przyjęcia pracy, łącznie z nisko-produktywnymi, które pozostawały poniżej ich umiejętności lub wykształcenia. Wynikiem tego jest to, że wzrost wydajności w Danii jest niższy, niż w Szwecji i Finlandii.

Te drakońskie środki obniżyły poziom bezrobocia, ale nie wyeliminowały jego przyczyn, a mianowicie całkowitego braku motywacji po stronie pracowników i pracodawców, wynikającego z niesamowicie wysokiego poziomu podatków. Pomimo tych bolesnych środków wzrost wydajności i dobrobytu był poniżej normy. Rozczarowanie duńskimi politykami jest jednym z powodów wzrostu znaczenia partii skrajnie prawicowych.

Dlaczego kraje skandynawskie wykonują tak złą robotę

, pomimo ich protestanckiej etyki pracy i oddaniu się obowiązkom? Głównym powodem jest istota państwa opiekuńczego: jego bardzo wysoki poziom podatków. Między 1990 a 2005 rokiem, średnie całkowite obciążenie podatkowe wyniosło 55% w Finlandii, 58% w Danii, natomiast w Szwecji 61%. To prawie półtora razy więcej niż średnia OECD.

W swoich badaniach dotyczących powodów różnic wzrostu pomiędzy gospodarkami OECD, amerykański ekonomista James Gwartney wskazał, iż istnieje ścisła korelacja między wzrostem ekonomicznym, a obciążeniami podatkowymi. Im wyższy poziom podatków, tym niższy poziom wzrostu gospodarczego.

Wyjaśnienie tego zjawiska jest tak logiczne, jak i proste. Im wyższy poziom podatków, tym mniejsza dla ludzi motywacja do produktywnego przyczyniania się dla społeczeństwa. Im wyższe obciążenia fiskalne, tym więcej środków odpływa z sektora wydajnego, do jak zwykle bardziej niewydolnego aparatu rządowego.

Irlandia udowodniła, że poważne obniżenie podatków może stać się motorem dla wyprowadzenia nawet najbardziej ospałej gospodarki na pełne obroty.

Drastyczna obniżka poziomu irlandzkich podatków, z 53% w 1986 roku, na obecne 35% doprowadziła do nieprzerwanego wzrostu tworzenia bogactwa na średnim poziomie 5,6% w ciągu ostatnich dwóch dekad, natomiast liczba nowych miejsc pracy sięgnęła ponad 50%.

W zaledwie 18 lat Irlandia skoczyła z 22 na 4 miejsce w rankingu dobrobytu OECD. Irlandia nie obniżyła zasiłków społecznych. Przeciwnie, ten niespotykany wzrost doprowadził do zwiększenia dochodów oraz wydatków socjalnych. To wystarczyło, aby poprawić wydajność rządu.

Kluczowym elementem irlandzkiego modelu jest jego system „słusznego podatku”, w którym kładzie się mniejszy nacisk na opodatkowanie pracy i zysku, a nieco większy na opodatkowanie konsumpcji. Ta równowaga pomiędzy bezpośrednimi, a pośrednimi podatkami, motywuje pracowników i przedsiębiorców do działań bardziej produktywnych. Stymuluje ona nowe inicjatywy i gwarantuje wysoki poziom uczestnictwa.

Taki system fiskalny nie przenosi całego ciężaru finansowania bezpieczeństwa socjalnego na produkcję krajową. W rzeczywistości podatek konsumpcyjny zapewnia to, iż produkcja zagraniczna w równym stopniu się do tego przyczynia.

Model irlandzki łączy ze sobą w zrównoważony sposób tak zwane „aktywne państwo opiekuńcze” Europy kontynentalnej z anglosaską wolną ekonomią. Ten model jest skuteczny. Irlandia przewyższa wszystkie pozostałe kraje UE zarówno jeśli chodzi o dobrobyt, tworzenie miejsc pracy, wydatków socjalnych i wydajności na godzinę pracy.

Dr. Martin De Vlieghere is economist and doctor of philosophy since 1993.  His PhD was written on the conditions of modernity in the works of Habermas and Hayek. He has been assistant professor at the Department of Philosophy of the University of Ghent. He is president of the "Free Association for Civilization Studies" and member of the board of directors of Nova Civitas. 
Paul Vreymans is economitrist and advisor at the Free Institute for Economic Research. As a businessman he was a close and priviliged witness of Europe's industrial downfall and the rise of its bureaucratic society. He is a founding member of the Brussels' think tank "WorkForAll".